Niemiecka ustawa o umowie ubezpieczenia - Versicherungsvertragsgesetz (VVG) - nowe rozwiązania[1]
Niniejsze opracowanie powstało na podstawie tłumaczenia wykładu profesora H-J. Weigel'a, który wygłoszony został w dniu 21 lutego 2008 roku na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Artykuł obrazuje w sposób bardzo wyraźny tendencje ustawodawcze nie tylko na niemieckim rynku ubezpieczeniowym, ale także ich zbieżność z tendencjami paneuropejskimi, w tym także polskimi. Istotną cechą zaznaczającą się w nowych ustawach regulujących umowę ubezpieczenia jest silna ochronna funkcja tych przepisów, zmniejszająca ryzyko utraty prawa do świadczenia przez osoby uprawnione do takich świadczeń na podstawie umowy ubezpieczenia, nakładająca jednocześnie na ubezpieczycieli szereg nowych obowiązków. Zmiany dokonane w niemieckim prawie o umowie ubezpieczenia wydają się w istocie rewolucyjne wobec tego, co obowiązywało dotychczas od niemal stu lat.
Uwagi wstępne
Poprzednio obowiązująca niemiecka ustawa o umowie ubezpieczenia przez prawie 100 lat regulowała prawa ubezpieczających i ubezpieczycieli[2]. Była ona w tym czasie dostosowywana do zmian w ustawodawstwie oraz rozwoju nauk prawnych. Wszystkie te zmiany nie prowadziły jednak do fundamentalnego zwrotu pomiędzy ochroną interesów ubezpieczających a ochroną interesu ubezpieczycieli, oczekiwanych przez środowiska pro-konsumenckie.
Długa seria wyroków sądowych dotycząca poszczególnych zagadnień, takich jak obowiązek wypełnienia powinności lub ujawnienia zwiększenia się ryzyka ubezpieczeniowego z drugiej zaś strony rosnące znaczenie lobby związanego z ochroną konsumenta powodowało coraz większą presję na klasę polityczną, aby ustalić rozkład obowiązków pomiędzy ubezpieczającymi a ubezpieczycielami w sposób odpowiadający duchowi czasów.
Proces ten doprowadził do uchwalenia nowej ustawy o umowie ubezpieczenia (dalej: ustawa")[3], która w znaczącej części różni się od poprzednio obowiązującego prawodawstwa.
Struktura ustawy
Nowa ustawa składa się z dwóch części. Część pierwsza zawiera te regulacje, które dotyczą wszystkich rodzajów ubezpieczeń. Część ta została podzielona na dwa rozdziały, które z kolei dzielą się na podrozdziały[4]. Rozdział pierwszy zawiera reguły ujawniania informacji o wzroście ryzyka, wymienia inne obowiązki, wskazuje wymagalność składki oraz ubezpieczenie na rachunek osoby trzeciej, notę pokrycia, a także obejmuje regulacje dotyczące agentów i brokerów ubezpieczeniowych. Te wspólne regulacje dotyczą wszystkich rodzajów ubezpieczeń. W rozdziale drugim pierwszej części znajdują się zaś przepisy dotyczące ubezpieczeń odszkodowawczych ze szczególnym uwzględnieniem ubezpieczeń mienia i omówieniem kategorii takich jak niedoubezpieczenie, nadubezpieczenie, ubezpieczenie wielokrotne, wskazaniem na konsekwencje braku interesu ubezpieczeniowego, oraz omówieniem działań prewencyjnych.
Część druga ustawy zawiera postanowienia regulujące poszczególne grupy rodzajowe ubezpieczeń, takie jak ubezpieczenia majątkowe odszkodowawcze, ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej, ubezpieczenia obowiązkowe, ubezpieczenie kosztów ochrony prawnej, ubezpieczenia transportowe, ubezpieczenie budynków od ognia, ubezpieczenie na życie, ubezpieczenie od niezdolności do pracy z powodu choroby, ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków oraz prywatne ubezpieczenie chorobowe.
Nowa ustawa zawiera 215 paragrafów, co czyni z niej jedną z najbardziej obszernych regulacji europejskich.
Zakres zastosowania ustawy
Analizując przepisy ustawy, należy rozpocząć od przedmiotu i zakresu jej zastosowania. Niektóre rodzaje instrumentów ochrony przed ryzykiem zostały całkowicie wyłączone z zakresu zastosowania ustawy. Dotyczy to przede wszystkim umowy reasekuracji, która już powszechnie nie jest uznawana za umowę ubezpieczenia. Ponadto zakresem ustawy nie została objęta umowa ubezpieczenia morskiego. Przepisy ustawy także nie odnoszą się w odróżnieniu do ujęć wcześniejszych w pełnym zakresie do ubezpieczeń emerytalnych w ramach pracowniczych programów emerytalnych, oferowanych głównie przez małe towarzystwa ubezpieczeń wzajemnych.
Zastosowanie ustawy może zostać ograniczone także w niektórych przypadkach na podstawie swobodnej woli stron. Zgodnie z art. 10 przepisów wprowadzających do ustawy, jej przepisy mogą zostać wyłączone przez strony mocą umowy, w przypadku gdy dotyczy ona ubezpieczenia ryzyk dużych. Ryzyka te zostały zdefiniowane w aneksie A do ustawy o nadzorze ubezpieczeniowym i obejmują ubezpieczenia transportowe, niektóre rodzaje ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej, ubezpieczenia kredytowe i gwarancje bankowe, itp. Ustawa o umowie ubezpieczenia może zostać również wyłączona z zastosowania w przypadku ubezpieczenia majątkowego, w tym odpowiedzialności cywilnej, w sytuacji gdy ubezpieczający, będący przedsiębiorcą odpowiada dwóm z poniższych trzech kryteriów, tj.: suma aktywów wynosi nie mniej niż 6,2 mln Euro rocznie, suma przychodów wynosi nie mniej niż 12,8 mln Euro netto rocznie, lub też zatrudnia średnio nie mniej niż 250 osób w danym roku obrotowym. W przypadku spełniania kryteriów wskazujących na duże ryzyko w trakcie trwania umowy ubezpieczenia, przepisy ochronne zawarte w ustawie znajdują zastosowanie ponownie dopiero z momentem ustania spełniania tych kryteriów. Natomiast w sytuacji, gdy w obrębie jednej umowy mamy do czynienia z ryzykami o charakterze mieszanym, z których niektóre spełniają kryteria ryzyk dużych ze względu na rozmiar przedsiębiorstwa prowadzonego przez ubezpieczającego, niektóre zaś nie, istnieje konieczność zastosowania przepisów ustawy wraz z jej ochronnymi przepisami do całej umowy ubezpieczenia.
Możliwość derogowania reguł umowy ubezpieczenia przewidzianych ustawą poddana została ponadto ograniczeniom wynikających z przepisów regulujących ogólne warunki umów zawartych w kodeksie cywilnym niemieckim - § 305 Bürgerliches Gesetzbuch (BGB), a decydujące znaczenie w tym względzie będzie miała okoliczność czy wyłączenie stosowania danego przepisu zgodne jest z naturą umowy ubezpieczenia wynikającą z ustawy (okoliczność taką reguluje § 307 BGB). Skuteczność poszczególnych indywidualnych uzgodnień derogujących przepisy ustawy uzależniona jest także od ich zgodności z dobrymi obyczajami oraz dobą wiarą.
Jak wynika z powyższych reguł, konsekwencją przyjętej struktury ustawy jest jej zastosowanie do średnich przedsiębiorstw, jednoosobowych przedsiębiorców, oraz osób samozatrudniajacych się. Nowa ustawa nie tylko więc dotyczy konsumentów, ale szerokiej grupy ubezpieczających wymagających zapewnienia ustawowej ochrony ich interesów.
Obowiązki „doradcze" ubezpieczyciela (§ 6 VVG)
Ustawa wprowadziła szereg nowych obowiązków w stosunku do ubezpieczyciela, z których na plan pierwszy wysuwa się tzw. obowiązek doradczy. Dotyczy on wszystkich rodzajów ubezpieczeń i należy, podobnie jak obowiązki informacyjne ubezpieczyciela do kanonu zasad ogólnych ustawy. Przedmiotem tych obowiązków jest porada dotycząca produktu (umowy) ubezpieczenia oraz status ubezpieczającego. Zgodnie z nowymi przepisami, ubezpieczyciel zobowiązany jest do przedstawienia porady i jej uzasadnienia. Porada powinna być udzielona ubezpieczającemu w sposób jasny i zrozumiały w formie pisemnej przed zawarciem umowy ubezpieczenia.
Obowiązki doradcze ubezpieczyciela w tym względzie zbliżone są do obowiązków doradczych agenta ubezpieczeniowego. Podstawowym założeniem obowiązków doradczych ubezpieczyciela jest właśnie zapewnienie ubezpieczającemu ochrony na podobnym poziomie, jak w przypadku korzystania przez niego z usług agenta ubezpieczeniowego przy zawieraniu umowy ubezpieczenia. Takie obowiązki w stosunku do agentów wynikają już od dłuższego czasu z prawa europejskiego.
Przepisy wprowadzające obowiązki doradcze ubezpieczyciela nie mają zastosowania w przypadku ubezpieczenia ryzyk dużych, oraz gdy umowa ubezpieczenia zawierana jest za pośrednictwem brokera. To samo dotyczy sytuacji gdy umowa ubezpieczenia została zawarta przy wykorzystaniu środków porozumiewania się na odległość, np. przez telefon, itp (§ 312 BGB). Celem nałożenia obowiązków doradczych na ubezpieczyciela jest ochrona ubezpieczającego w sytuacji konieczności podejmowania przez niego samodzielnej decyzji o wymiarze ekonomicznym. W celu optymalizacji podjęcia takiej decyzji, co jest zadaniem każdego ubezpieczającego, powinien mieć on możliwość porównania ofert różnych ubezpieczycieli. Możliwe jest to tylko wówczas gdy posiada on porównywalne w swym zakresie informacje co do zakresu ryzyka obejmowanego umową ubezpieczenia, a także wyłączeń z zakresu ochrony ubezpieczeniowej[5].
Obowiązek doradczy istnieje przez cały okres trwania umowy ubezpieczenia i dotyczy też zmiany okoliczności objętych tym obowiązkiem. Obowiązek doradczy wypełniony przez agenta ubezpieczeniowego uważa się za wykonany przez samego ubezpieczyciela, na którego rzecz agent działał.
Obowiązki informacyjne ubezpieczyciela (§ 7 VVG)
Ustawa w sposób znaczący rozwinęła zakres obowiązków informacyjnych ubezpieczyciela w zakresie produktów ubezpieczeniowych. Zostały one uregulowane w § 7 ustawy i dotyczą wszystkich sposobów dystrybucji usług ubezpieczeniowych. W sposób zauważalny są one szersze od obowiązku udzielania porady, ich zakres różni się natomiast w zależności od rodzaju ryzyka obejmowanego umową ubezpieczenia.
Warunki umowy ubezpieczenia, w tym zawarte w ogólnych warunkach ubezpieczenia oraz inne informacje, które dotyczą stosunku ubezpieczenia powinny być doręczone ubezpieczającemu przed zawarciem umowy ubezpieczenia. lub inaczej mówiąc, przed złożeniem przez ubezpieczającego oświadczenia woli o zawarciu umowy. Dotyczy to także tych umów, w przypadku których wystawiana jest polisa na okaziciela, co do której informacje powinny być zawarte w umowie ubezpieczenia. Podkreśla się raz jeszcze, że chodzi tu o warunki spełnienia świadczenia za zwrotem dokumentu ubezpieczenia, które powinny być zawarte w umowie ubezpieczenia.
Ubezpieczyciele oferujący ubezpieczenia na życie oraz prywatne ubezpieczenia chorobowe posiadają dodatkowe obowiązki informacyjne. Powinni oni mianowicie podać do wiadomości ubezpieczającego koszty akwizycyjne oraz wysokość prowizji, jak również wyjaśnić jakie inne koszty uwzględnione zostały w składce ubezpieczeniowej. W trakcie trwania okresu ubezpieczenia informacje objęte obowiązkiem ustawowym powinny być udzielane w przypadku zmiany okoliczności, które są przedmiotem tego obowiązku (§ 7 ust. 3 VVG). Dotyczy to głównie zmian wysokości składki w ubezpieczeniach chorobowych, możliwości zmiany taryfy składek oraz wysokości udziału w zyskach w ubezpieczeniu na życie.
Obowiązki informacyjne zostają zniesione w przypadku, gdy koszty oraz prowizja są naliczane odrębnie, jak również w przypadku obejmowania ochroną ryzyk handlowych oraz ryzyk zakwalifikowanych jako ryzyka duże.
W przypadku zawierania umowy ubezpieczenia z wykorzystaniem środków porozumiewania się na odległość, obowiązki informacyjne przed zawarciem umowy ulegają ograniczeniu, a pełna informacja powinna być udzielona niezwłocznie po zawarciu umowy ubezpieczenia.
Obowiązek ujawnienia informacji przez ubezpieczającego (§ 19 VVG)
Obowiązki notyfikacyjne ubezpieczającego są emanacją jednej z naczelnych zasad umowy ubezpieczenia, mianowicie zasady dobrej wiary. Obecnie obowiązki dotyczące ujawnienia ryzyka zostały znacząco zmienione na korzyść ubezpieczającego, w taki sposób, że ubezpieczający począwszy od wejścia w życie ustawy zobowiązany jest do podawania tylko takich informacji, o które ubezpieczyciel go zapytał w formie pisemnej. Brak pytań skierowanych na piśmie, zwalnia ubezpieczającego z podawania jakichkolwiek informacji o ryzyku do wiadomości ubezpieczyciela. W przypadku wzrostu ryzyka w trakcie trwania umowy ubezpieczenia, ubezpieczający zobowiązany jest do udzielenia ubezpieczycielowi odpowiednich informacji o skali wzrostu tego ryzyka, wówczas jeżeli ubezpieczyciel zażądał na piśmie ich udzielania.
Powyższa zmiana oznacza znaczące przesunięcie odpowiedzialności za ocenę ryzyka z ubezpieczającego na ubezpieczyciela. Mówiąc ogólnie, dotychczas to ubezpieczający był odpowiedzialny za ocenę ryzyka, jako, że musiał samodzielnie ocenić okoliczności istotne dla jego oceny i podać je ubezpieczycielowi. Natomiast od wejścia w życie ustawy, to ubezpieczyciel jest zmuszony do sformułowania katalogu pytań, które obejmują wszystkie elementy ilościowe ryzyka w zakresie umowy ubezpieczenia. Na ubezpieczycielu spoczywa więc odpowiedzialność za dokonanie takiej wstępnej oceny ryzyka, która pozwoli na zadanie ubezpieczającemu odpowiednich pytań pozwalających na ostateczną ocenę.
Należy zaznaczyć, że zmiany w powyższym zakresie zostały spowodowane ogólną tendencją występującą od dłuższego już czasu w niemieckim orzecznictwie sądowym. W przypadku ryzyk handlowych, takie przesunięcie odpowiedzialności kontraktowej pomiędzy stronami, spowoduje zupełnie nowe spojrzenie na ewaluację ryzyka w umowie ubezpieczenia. Zmianę metody polegającej na spontanicznej deklaracji ryzyka na metodę kwestionariusza można także uznać za wyraz powszechnej tendencji występującej w ustawodawstwie europejskim państw członkowskich Unii Europejskiej.
W przypadku zawierania umowy ubezpieczenia za pomocą środków porozumiewania na odległość, brak jest w praktyce możliwości postawienia przez ubezpieczyciela pytań, a w związku z tym obowiązek udzielenia informacji o ryzyku w praktyce nie istnieje. Z tego względu, ubezpieczyciel powinien rozważyć więc, jakie rodzaje ryzyk ubezpieczeniowych może obejmować ochroną na podstawie umów zawieranych na odległość.
Należy także nadmienić, że zmianie uległy konsekwencje wadliwej deklaracji ryzyka ubezpieczeniowego, a przede wszystkim ograniczone zostały dotychczasowe, drastyczne sankcje, w postaci utraty prawa do świadczenia. W przypadku naruszenia obowiązku notyfikacji ryzyka, ubezpieczyciel ma prawo rozwiązania umowy, w przypadku gdy obowiązek udzielenia informacji został przez ubezpieczającego naruszony umyślnie. W innej sytuacji, to jest wystąpienia rażącego niedbalstwa, ubezpieczyciel może odstąpić od umowy jeżeli wykaże, że nie zawarłby umowy gdyby wiedział o informacjami mu nie ujawnionych. Natomiast w sytuacji zwykłego niedbalstwa ubezpieczyciel ma prawo wypowiedzieć umowę z zachowaniem jednomiesięcznego okresu wypowiedzenia (§ 19 ust. 3 VVG).
Obydwa powyższe uprawnienia ubezpieczyciela, do odstąpienia i wypowiedzenia umowy nie mają miejsca w przypadku gdy ubezpieczyciel mimo znajomości informacji nie ujawnionych i tak zawarłby umowę ubezpieczenia, jedynie na innych warunkach. W konsekwencji, jeżeli tak zmienione warunki obejmowałyby podwyższenie wysokości składki ubezpieczeniowej o więcej niż 10%, ubezpieczający ma prawo wypowiedzieć umowę. Uprawnienie do wypowiedzenia lub odstąpienia od umowy wygasa w sytuacji nie poinformowania ubezpieczającego o konsekwencjach braku ujawnienia ryzyka. Informacja taka powinna zostać zawarta w odrębnym pisemnym dokumencie. Prawo do odstąpienia lub wypowiedzenia umowy powinno być wykonane w terminie jednego miesiąca od chwili uzyskania przez ubezpieczyciela wiadomości o naruszeniu obowiązku ujawnienia informacji o ryzyku i doręczone ubezpieczającemu wraz z uzasadnieniem.
Istotną kwestią pojawiającą się na tle wykonania przez ubezpieczyciela uprawnienia do odstąpienia lub wypowiedzenia umowy z powodu nie ujawnienia ryzyka, jest wysokość składki, jakiej może żądać z tytułu zawartej umowy. W poprzednim stanie prawnym, obowiązywała tzw. zasada „wszystko albo nic", która oznaczała brak możliwości podziału składki bez względu na rzeczywisty okres trwania umowy. Obecnie ubezpieczyciel może żądać składki wyłącznie za okres, w którym udzielał ochrony ubezpieczeniowej.
Prawo odstąpienia od umowy
Nową regułą wprowadzoną do ustawy jest ograniczony czas trwania umowy ubezpieczenia. Zgodnie z nowymi przepisami, maksymalnym okresem, na jaki można zawrzeć umowę ubezpieczenia jest okres trzech lat. Po upływie tego okresu, umowę ubezpieczenia można rozwiązać w każdym czasie (po upływie każdego roku trwania umowy).
Obecnie każdy ubezpieczający ma prawo odstąpienia od umowy ubezpieczenia (§ 8 ust. 1 VVG). Uprawnienie to powinno być dokonane w terminie dwóch tygodni po zawarciu umowy. Termin ten biegnie od momentu, w którym ubezpieczający otrzymał od ubezpieczyciela wszystkie informacje i dokumenty, do dostarczenia których ubezpieczyciel był zobowiązany w związku z zawarciem umowy ubezpieczenia, w tym przede wszystkim polisę ubezpieczeniową, jak również otrzymał informację o prawie do odstąpienia od umowy. Uznano bowiem, że prawo do namysłu powinno być wykonywane tylko w oparciu o wszystkie informacje dotyczące umowy ubezpieczenia.
Prawo odstąpienia nie istnieje w przypadku umów ubezpieczenia zawartych na okres krótszy niż jednego miesiąca, a także umów związanych z pracowniczym programem emerytalnym oraz w przypadku gdy umowa została w całości wykonana przez ubezpieczyciela a ubezpieczający wyraził na to zgodę.
Konsekwencją odstąpienia od umowy, podobnie jak w prawie polskim jest uznanie umowy za niezwartą (co wynika także z § 346 BGB), z pewnymi odstępstwami wynikającymi z ustawy o umowie ubezpieczenia (§ 9 VVG).
Wzrost ryzyka ubezpieczeniowego
W zakresie przepisów o zwiększeniu ryzyka, ustawodawca raz jeszcze uchylił obowiązywanie reguły „wszystko albo nic", powodującej utratę prawa ubezpieczającego do świadczenia w całości w przypadku naruszenia przez niego obowiązków notyfikacyjnych. We współczesnych tendencjach ustawodawczych postrzegana jest ona jako archaiczna z nadmiernym elementem restrykcyjnym w stosunku do ubezpieczających. Tak też uznał ustawodawca niemiecki, wprowadzając w ustawie bardziej elastyczne reguły oparte na stopniu zawinienia ubezpieczającego. Podstawą przyjęcia takiego rozwiązania był pogląd, że całkowita utrata prawa do świadczenia powinna być obecnie wyłącznie konsekwencją tylko świadomego zatajenia informacji o wzroście ryzyka w sytuacji istnienia takiego obowiązku po stronie ubezpieczającego. Natomiast w sytuacji braku ujawnienia zwiększenia ryzyka spowodowanego winą nieumyślną, w tym rażącym niedbalstwem, prawo do świadczenia może zostać obniżone proporcjonalnie do stopnia winy ubezpieczającego. Należy się spodziewać, że przepis ten będzie powodował wiele sporów pomiędzy ubezpieczycielami a ubezpieczającymi.
Zgodnie z nowymi zasadami, pomimo nie dochowania obowiązku ujawnienia wzrostu ryzyka ubezpieczeniowego, ubezpieczający ma możliwość dowiedzenia, że naruszenie to nie było przyczyną zajścia wypadku ubezpieczeniowego. Brak związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem obowiązku a szkodą powoduje po stronie ubezpieczyciela obowiązek wypłaty świadczenia ubezpieczeniowego. Taka możliwość nie istnieje jedynie w przypadku umyślnego zatajenia okoliczności o wzroście ryzyka.
Postanowienia dotyczące poszczególnych rodzajów ubezpieczenia
Część druga ustawy wprowadziła szereg nowych regulacji dotyczących poszczególnych rodzajów ubezpieczenia, w pewnym zakresie dostosowując ustawodawstwo niemieckie do acquis communautaire, częściowo zaś odpowiadając na zapotrzebowanie praktyki ubezpieczeniowej.
1. Ubezpieczenie od szkód i utraty mienia
Zasada nieodpowiedzialności za winę umyślną nie uległa zmianie w przepisach nowej ustawy i oczywistym jest, że w przypadku wyrządzenia przez ubezpieczającego szkody umyślnie, odszkodowanie się nie należy. Zmianie uległy natomiast zasady odpowiedzialności w sytuacji lżejszej postaci winy. Nawet bowiem w sytuacji rażącego niedbalstwa ubezpieczyciel nie może w całości odmówić spełnienia świadczenia, a jedynie je zmniejszyć w zależności od stopnia winy.
Podobne zasady obowiązują w sytuacji naruszenia przez ubezpieczającego obowiązków prewencyjnych. Jeżeli bowiem ubezpieczyciel udzieli ubezpieczającemu wskazówek co do podejmowania działań prewencyjnych w zakresie uniknięcia lub zmniejszenia wysokości szkody, ubezpieczający ma obowiązek je wykonać tylko gdy instrukcje te okażą się rozsądne.
2. Ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej
Ustawa wprowadziła dodatkowe obowiązki ubezpieczyciela w zakresie udzielania ochrony na wypadek odpowiedzialności cywilnej ubezpieczającego. Należy do nich weryfikacja wystąpienia odpowiedzialności ubezpieczającego, udzielanie ochrony prawnej na wypadek konieczności obrony interesów ubezpieczającego w postępowaniu sądowym, oraz udzielanie ochrony finansowej na wypadek wystąpienia odpowiedzialności cywilnej ubezpieczającego.
W sytuacji, gdy ubezpieczający uznaje swoją odpowiedzialność za szkodę, nie traci w myśl nowych przepisów prawa do uzyskania świadczenia od ubezpieczyciela (§ 105 VVG). Podobnie uchylono istniejący poprzednio zakaz przelewu wierzytelności w stosunku do ubezpieczyciela. W konsekwencji w procesie likwidacji szkody, ubezpieczyciel może być skonfrontowany z osobą trzecią nie znaną mu dotychczas, a sam ubezpieczający może występować w postępowaniu sądowym przeciwko ubezpieczycielowi w roli świadka. Zdaniem niektórych może to rodzić pole do manipulacji, zmiana ta jednak uznawana jest za polityczny kompromis.
3. Ubezpieczenia obowiązkowe
W przypadku ubezpieczeń obowiązkowych, osoba poszkodowana ma prawo do roszczenia bezpośredniego w stosunku do ubezpieczyciela, znane niemal całemu ustawodawstwu europejskiemu w dziedzinie ubezpieczeń odpowiedzialności cywilnej. Ustawa niemiecka jest w tej mierze dość specyficzna. W prawie niemieckim podkreśla się bowiem wyjątkowość actio directa jako wyjątku od względności zobowiązań umownych. W sytuacji skorzystania z roszczenia bezpośredniego, ubezpieczający i ubezpieczyciel są odpowiedzialni solidarnie za szkodę. Uprawnienie do roszczenia bezpośredniego w pełnej formie występuje jednak jedynie w ubezpieczeniach komunikacyjnych. W innych ubezpieczeniach obowiązkowych, roszczenie bezpośrednie przysługuje tylko w sytuacji niewypłacalności ubezpieczającego lub w przypadku braku informacji co do jego miejsca zamieszkania.
4. Ubezpieczenia transportowe
W związku z istnieniem powszechnie stosowanego prawa międzynarodowego zwyczajowego w dziedzinie ubezpieczeń transportowych i jego restrykcyjnych reguł, ustawa nie zniosła reguły „wszystko lub nic" w zakresie (utraty) prawa do świadczenia w sytuacji zawinionego działania lub zaniechania ubezpieczającego. Dotyczy to zarówno obowiązków w zakresie deklaracji ryzyka ubezpieczeniowego, jak też wyrządzenia szkody z winy umyślnej ubezpieczającego. W tego rodzaju ubezpieczeniach brak jest stopniowania prawa do świadczenia w zależności od stopnia winy, a naruszenie zasad umowy ubezpieczenia w tym zakresie może spowodować utratę prawa do świadczenia w całości.
5. Ubezpieczenia ramowe
Ustawa wprowadziła nowy rodzaj ubezpieczenia, zwanego ubezpieczeniem „bieżącym", które jest formą umowy ramowej. W dniu zawierania umowy ubezpieczenia, określa ona jedynie w sposób ogólny interes ubezpieczeniowy obejmowany ochroną. Konkretne ryzyko obejmowane jest umową z momentem jego powstania. Tego typu ubezpieczenie charakterystyczne jest dla ubezpieczeń transportowych oraz w działalności gospodarczej ze zmienną ilością towarów. Regulacja tego typu ubezpieczenia jest nowością w prawie niemieckim, w poprzednim stanie prawnym nie była bowiem regulowana ustawowo (obecnie regulacja znajduje się w § 53 VVG).
W związku ze specyfiką ubezpieczenia obrotowego, dokonano szeregu zmian w przepisach ogólnych o umowie ubezpieczenia, m. in. odmiennie regulowane są konsekwencje naruszenia obowiązków przez ubezpieczającego, gdzie została zachowana reguła „wszystko albo nic" ułatwiająca ubezpieczycielowi uwolnienie się od odpowiedzialności w całości. Istotną różnicą jest także większy zakres swobody kontraktowej w porównaniu z innymi rodzajami ubezpieczeń, co związane jest z faktem, że ubezpieczający są z zasady przedsiębiorcami.
6. Ubezpieczenia na życie oraz prywatne ubezpieczenie chorobowe
Wyżej omówione dwa rodzaje ubezpieczeń były przedmiotem dość istotnych zmian podczas ostatniej nowelizacji w rezultacie presji wywieranej przez środowiska pro-konsumenckie. Począwszy od wejścia w życie ustawy, ubezpieczyciele zobowiązani są do ujawniania kosztów akwizycji oraz prowizji dla agentów związanej z dystrybucją tych ubezpieczeń, doręczanego ubezpieczającemu w formie odrębnego dokumentu. Prowizja ta powinna być obliczana na przestrzeni pięciu lat, co powoduje niemożność zastosowania dotychczasowej metody jej obliczania, tzw. metody Zillmera.
Zmiana dotyczy także wartości wykupu, która dotychczas była uwzględniana jako wartość rynkowa, obecnie zaś powinna odpowiadać wyłącznie wysokości rezerw. W zakresie ubezpieczeń na życie, ustawa usankcjonowała stanowisko Sądu Najwyższego, przyznając ubezpieczającemu prawo do udziału w tzw. ukrytych aktywach. Oznacza to, że ubezpieczający mogą żądać udziału w części wartości rynkowej, która przekracza wartość księgową aktywów. Ubezpieczający nabywa to uprawnienie w przypadku rozwiązania umowy ubezpieczenia na życie w jakikolwiek sposób.
Pomimo wielu istotnych zmian, zasygnalizowanych powyżej, wiele kwestii nie zostało jeszcze rozstrzygniętych. Należy wziąć także pod uwagę, że z jednej strony ubezpieczyciele poddani zostali testowi na swoją zdolność finansową (tzw. stress test zakładający scenariusze katastroficzne), z drugiej strony nowe regulacje Solvency II powodują konieczność zwiększenia kapitałów gwarancyjnych. Ponadto ubezpieczyciele nie są uprawnieni do korzystania z tych części rezerw, które do tej pory pozostawały w gestii zarządu ubezpieczyciela. To z pewnością spowoduje dodatkowe komplikacje na rynku ubezpieczeń na życie. Na tle nowych regulacji powstaje wiele pytań, np. czy kalkulacja rezerw powinna obejmować ryzyko odstąpienia od umowy ubezpieczenia, wprowadzonego na gruncie nowej ustawy. Ponadto, nie zostało wyjaśnione jak często powinno się dokonywać w trakcie roku obrotowego wyceny aktywów, co jest niezwykle istotną kwestią na tle niestabilnych rynków finansowych.
Uwagi końcowe
Nowa ustawa o umowie ubezpieczenia tworzy zupełnie nową platformę stosunków pomiędzy ubezpieczycielami a ubezpieczającymi. Pierwszą konsekwencją będzie z pewnością znaczny wzrost kosztów przemysłu ubezpieczeniowego ponoszonych na dostosowanie się do nowych przepisów, w tym opracowanie nowych standardów i wszystkich dokumentów związanych z zawieraniem umów ubezpieczenia, a także szkoleniem agentów ubezpieczeniowych. W wielu przypadkach, znacząco zmienione zostały parametry oceny ryzyka ubezpieczeniowego, co spowodowało zmiany w systemach zarządzania ryzykiem ubezpieczeniowym. Niewątpliwie konieczny jest upływ czasu na nabranie odpowiednich doświadczeń w stosowaniu nowych przepisów. Finansowe przełożenie kosztów ubezpieczycieli na ubezpieczających nie jest jednak oczywiste, a to z uwagi na silną konkurencję. Niewątpliwie wzrośnie jednak liczba sporów sądowych, powodowanych wejściem w życie ustawy.
prof. dr Hanns Jurgen Weigel, Uniwersytet Mannheim
The article was based upon a lecture given by prof. H-J Weigel on 21 February 2008 at the Law Faculty of Gdańsk University. It describes the tendencies in the German insurance law and market and their convergence with European legislation as well as Polish law on insurance contract. It is visible that the main characteristics of the new insurance legislation in various European countries, including Germany, is the strong protection of the insured party which is reflected in diminishing the risk of losing the right to insurance benefit as well as in imposing new obligations on the insurers. The changes made in German law seem to be of revolutionary character in comparison to the Law binding during last century and create new kind of relations between the insuring parties and the insurers.
[1] Tłumaczenie i wstęp - Zdzisław Brodecki, Katarzyna Malinowska.
[2] Uchwalona została w dniu 30 maja 1908 r., a ostatnio zmieniana dnia 26 marca 2007 r.
[3] Została ona uchwalona w dniu 5 maja 2007 roku (BR - Drucks 583/2007).
[4] Pierwszy rozdział został podzielony na 7 podrozdziałów obejmujących postanowienia ogólne, wysokość szkody i sumy ubezpieczenia, prawa i obowiązki stron, składki, ubezpieczenia na cudzy rachunek, ochronę tymczasowa, ubezpieczenie generalne, oraz zawieranie umowy za pomocą pośredników ubezpieczeniowych; drugi rozdział zaś reguluje ubezpieczenia odszkodowawcze i dzieli się na dwa podrozdziały.
[5] W przypadku ochrony czasowej udzielanej na podstawie, tzw. noty pokrycia, porada powinna być udzielona niezwłocznie po udzieleniu ochrony ubezpieczeniowej.