Wstęp

Na łamach literatury ubezpieczeniowej prowadzona jest dyskusja o dopuszczalności odstąpienia przez konsumenta od umowy obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów[1], w przypadku, gdy umowa ubezpieczenia obowiązkowego zawierana jest na odległość[2].

W celu rozstrzygnięcia powyższej kwestii przytaczane są argumenty pochodzące z wykładni językowej, funkcjonalnej i celowościowej. Niektóre z nich przemawiają za przyznaniem konsumentowi prawa odstąpienia, niektóre prowadzą do wniosku przeciwnego. Decydującym jednak wydaje się być argument zgodności prawa polskiego z prawem europejskim. Niezależnie od ostatecznie przyjętego rozwiązania, istotnym pozostaje pytanie o słuszność przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej w kontekście zapewnienia ochrony osobom trzecim, narażonym na szkodę w związku z ruchem pojazdów mechanicznych. W ocenie autora pytanie to dotyczy konfliktu dwóch dóbr uznanych przez system prawny: ochrony konsumenta i ochrony poszkodowanego. Konflikt ten powinien jednak zostać rozwiązany najpierw na gruncie prawa europejskiego, a w szczególności dyrektywy o sprzedaży usług finansowych na odległość[3] oraz dyrektyw komunikacyjnych[4].

Zgodnie z art. 16c ust. 1 i 2 ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów[5], konsument, który zawarł na odległość umowę o usługi finansowe (stanowiącą czynność ubezpieczeniową) może od niej odstąpić bez podania przyczyn, składając stosowne oświadczenie na piśmie, w terminie trzydziestu dni od dnia poinformowania go o zawarciu umowy lub od dnia potwierdzenia informacji, o którym mowa w art. 16b ust. 3 ustawy, jeżeli jest to termin późniejszy.

O tym, czy na gruncie prawa polskiego konsumentowi przysługuje prawo odstąpienia od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC zależy relacja trzech ustaw: ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów, ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych[6] oraz ustawy Kodeks cywilny[7].

Wykładnia art. 12 ust. 1 ustawy o ub. obow.

Spośród wszystkim typów wykładni, przy interpretacji tekstów prawnych wykładnia językowa odgrywa zasadniczą rolę. W stosunku do niej formułowana jest zasada pierwszeństwa przed pozostałymi rodzajami wykładni: systemowej i funkcjonalnej, które mają charakter subsydiarny. Uważa się, że w przypadku, gdy wykładnia językowa daje jasny i jednoznaczny rezultat, interpretator - zgodnie z zasadą interpretatio cessat in claris - może oprzeć się na wyniku tak poczynionych ustaleń[8].

W przypadku niepewności, co do trafności poczynionej interpretacji językowej, interpretator powinien starać się wynik ten potwierdzić innymi metodami wykładni - wykładnią systemową i wykładnią funkcjonalną. Odwołanie się do innych reguł interpretacji ma na celu potwierdzenie rezultatu wykładni językowej albo dokonanie właściwego wyboru pomiędzy różnymi alternatywami interpretacyjnymi, które sugeruje wykładnia językowa[9]. Wynik wykładni językowej poczyniony w oparciu porządek preferencji nie ma charakteru absolutnego i dopuszcza odstępstwa w szczególnie uzasadnionych okolicznościach, w szczególności, gdy wynik wykładni językowej prowadzi do absurdów albo do rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji[10]. Zasada pierwszeństwa wykładni językowej i pomocniczości wykładni systemowej oraz wykładni funkcjonalnej (celowościowej) jest powszechnie akceptowana zarówno w orzecznictwie sądów polskich oraz doktrynie[11].

Na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych została sformułowana zasada trwałości ochrony ubezpieczeniowej[12]. Zgodnie z jej treścią, odpowiedzialność ubezpieczyciela trwa przez okres wskazany w umowie i kończy się z upływem ostatniego dnia tego okresu (art. 12 ust. 1 ustawy o ub. obow.). Ustawa dopuszcza możliwość wcześniejszego ustania odpowiedzialności ubezpieczyciela, jednakże wyłącznie w przypadkach wskazanych w ustawie. Łącznik „wskazania w ustawie" na gruncie wykładni językowej słusznie interpretuje się, jako ograniczenie przypadków rozwiązania umowy ubezpieczenia do okoliczności wymienionych w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych"[13]. Poza upływem terminu końcowego, odpowiedzialność ubezpieczyciela ustaje z chwilą rozwiązania umowy w przypadkach określonych w art. 33 ustawy o ub. obow. Brzmienie tego przepisu ma charakter kategoryczny, co przy zastosowaniu wykładki gramatycznej pozwala twierdzić o jego zamkniętym charakterze, przynajmniej na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych[14].

Trafnie podkreśla się, że pomimo wymienienia w art. 33 ustawy o ub. obow. w sposób enumeratywny przypadków rozwiązania umowy ubezpieczenia, przepis ten nie musi stanowić zamkniętego katalogu okoliczności, w których dopuszczalne jest rozwiązanie umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC [15]. Tak, jak zasadny jest postulat, aby wszystkie przypadki rozwiązania umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC na gruncie źródłowego aktu prawnego zostały ujęte w jednym przepisie, tak wydaje się, że dopuszczalnym jest pominięcie powtórzenia sytuacji przewidzianych w innych przepisach prawa, chyba że akt zasadniczy dopuszcza modyfikacje lub wyjątki od reguł określonych w tych innych przepisach prawa. Pominięcie przez ustawodawcę w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych przypadku rozwiązania umowy ubezpieczenia na skutek odstąpienia, w sytuacji, gdy umowa zawierana jest przez ubezpieczającego-konsumenta na odległość, nie musi przesądzać o niedopuszczalności zastosowania stosownych przepisów z ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów. Kwestia ta powinna zostać jednak rozwiązana przy wykorzystaniu reguł kolizyjnych.

Reguły kolizyjne (ustawa o ub. obow. i ustawa o ochr. konsum.)

Relacjami przepisu szczególnego (lex specialis) do przepisu ogólnego (lex generalis) zajmują się reguły kolizyjne. Reguły kolizyjne nie należą do dyrektyw interpretacyjnych w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale wraz z regułami wnioskowań prawniczych zaliczane są do reguł wykładni sensu largo[16]. Do reguł kolizyjnych zalicza się:

1. regułę hierarchiczną (lex superior derogat legi inferiori),

2. regułę chronologiczną (lex posterior derogat legi priori),

3. regułę merytoryczną (lex specialis derogat legi generali).

W hierarchii źródeł prawa ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów oraz ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych stanowią akty prawne o równorzędnej mocy prawnej.

Ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów weszła w życie dnia 1 lipca 2000 r. Jej nowelizacja, dodająca rozdział 2a „Szczególne przepisy o umowach zawieranych na odległość dotyczących usług finansowych", zaczęła obowiązywać dnia 25 sierpnia 2004 r. Chronologicznie, pomimo, że ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów weszła w życie przed wejściem w życie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych[17], to jednak jej nowelizacja i dodanie rozdziału 2a miało miejsce w czasie późniejszym. Prowadzi to do wniosku, że przepisy o możliwości odstąpienia od umowy ubezpieczenia zawartej na odległość (art. 16c ust. 1 i 2 ustawy o ochr. konsum.), ze względu na późniejsze uchwalenie miały charakter lex posteriori w stosunku do przepisów o możliwości rozwiązania umowy ubezpieczenia obowiązkowego (art. 33 ustawy o ub. obow.[18])[19].

Reguła merytoryczna stosowana jest w przypadku kolizji norm, których zakresy zastosowania pozostają w stosunku nadrzędności lub podrzędności. Zakres lex specialis musi zatem zawierać się w zakresie lex generalis[20]. Relacja pomiędzy przepisem szczególnym a przepisem ogólnym (lex specialis derogat legi generali) nie jest regułą derogacyjną, lecz regułą wskazującą, jak stosować przepisy ogólne i szczególne w przypadku ich kolizji[21]. W przypadku, gdy relacja „przepis szczególny - przepis ogólny" dotyczy norm zawartych w różnych aktach prawnych tego samego rzędu, przy ustalaniu nadrzędności (podrzędności) zakresów zastosowania należy brać pod uwagę zarówno zakresy adresatów obu norm, jak i zakresy innych warunków ich zastosowania[22]. W przypadku, gdy zakresy zastosowania rozpatrywanych aktów prawnych nie pozostają w relacji nadrzędności (podrzędności), lecz krzyżowania, to o takich aktach można powiedzieć, że pozostają względem siebie w relacji „wyjątek - reguła"[23].

Pomiędzy regułami kolizyjnymi może dochodzić do zbiegu. W szczególności może dojść do zbiegu reguły chronologicznej i reguły merytorycznej oraz konfliktu pomiędzy normą wskazaną przez każdą z reguł kolizyjnych. W powyższej sytuacji dopuszczalne jest zastosowanie reguły wynikającej z tych dwóch: lex posterior generalis non derogat legi priori speciali - norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej szczególnej. W literaturze i orzecznictwie podnosi się jednak, że reguła ta uznawana jest za stosunkowo „słabą", a ostateczne rozstrzygnięcie zbiegu norm wymaga zastosowania względów celowościowych[24].

Adresatem normy zawartej w art. 16 c ust. 1 i 2 ustawy o ochr. konsum. jest konsument, tj. osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową.

Norma z art. 16c ust. 1 i 2 ustawy o ochr. konsum. znajduje zastosowanie do umów o usługi finansowe. Zgodnie z definicją zawartą w art. 16a ust. 1 pkt 3 ustawy o ochr. konsum., jednym z rodzajów usług finansowych są czynności ubezpieczeniowe. Na podstawie ustawy o działalności ubezpieczeniowej, do czynności ubezpieczeniowych zalicza się między innymi zawieranie umów ubezpieczenia (art. 3 ust. 3 pkt 1 ustawy o dział. ubezp.[25]); jednym z rodzajów umowy ubezpieczenia jest umowa ubezpieczenia OC nawet wtedy, gdy z jej zawarciem związany jest obowiązek (art. 12 ust. 2 ustawy o dział. ubezp. oraz art. 3 ust. 1 i art. 4 pkt 1 ustawy o ub. obow.).

Zakresem podmiotowym art. 33 ustawy o ub. obow. objęty jest ubezpieczający, tzn. każdy posiadacz pojazdu mechanicznego, w stosunku do którego ustawa przewiduje obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC (art. 23 ust. 1 ustawy o ub. obow.).

Obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC może spoczywać zarówno na konsumencie, jak i nie-konsumencie, tj. osobie fizycznej zawierającej umowę ubezpieczenia OC w celu związanym bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, a także na osobie prawnej bądź jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej niezależnie od faktu, czy umowa ubezpieczenia OC zawierana jest w związku z działalnością gospodarczą.

Porównanie zakresów podmiotowych obu ustaw prowadzi do konkluzji, że zakres zastosowania normy z art. 16c ust. 1 i 2 ustawy o ochr. konsum. jest węższy niż normy z art. 33 ustawy o ub. obow. Analiza zakresów przedmiotowych obu ustaw prowadzi natomiast do wniosku, że zakres zastosowania normy z art. 16c ust. 1 i 2 ustawy o ochr. konsum. jest szerszy niż normy z art. 33 ustawy o ub. obow., gdyż nie ogranicza się tylko do umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC, ale dotyczy wszystkich rodzajów umów ubezpieczenia, zarówno majątkowych, jak i osobowych, o ile tylko zawierane są na odległość.

Powyższe zabiegi interpretacyjne prowadzą do wniosku, że pomiędzy zakresem zastosowania normy wyrażonej w art. 16c ust. 1 i 2 ustawy o ochr. konsum., a zakresem zastosowania normy wyrażonej w art. 33 ustawy o ub. obow. nie zachodzi stosunek nadrzędności ani podrzędności. Okoliczność ta wyklucza zastosowanie reguły merytorycznej lex specialis derogat legi generali, a także nie daje podstaw do posłużenia się regułą kolizyjną uwzględniającą chronologię czasową lex posterior generalis non derogat legi priori speciali.

Zakresy zastosowania norm zawartych w przywołanych przepisach pozostają w stosunku krzyżowania, co uzasadnia twierdzenie o traktowaniu powyższych przepisów jako „zasada i wyjątek". W rozpatrywanym kontekście normatywnym wyjątkiem od zasady jest niedopuszczalność odstąpienia przez konsumenta od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC zawartej na odległość.

Reguły kolizyjne (ustawa o ubezp. obow. i k.c.)

Jednym z argumentów, który miałby świadczyć o dopuszczalności odstąpienia od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC jest uznanie, że katalog przypadków z art. 33 ustawy o ub. obow. nie określa wszystkich możliwych sytuacji rozwiązania umowy ubezpieczenia obowiązkowego; jako dodatkową okoliczność wskazuje się dopuszczalność rozwiązania umowy ubezpieczenia na podstawie porozumienia stron[26]. W literaturze podkreśla się, że zawarcie umowy rozwiązującej dopuszczalne byłoby wyłącznie wtedy, gdy zostałaby zachowana ciągłość ochrony ubezpieczeniowej, a potrzeba porozumienia co do wcześniejszego wygaśnięcia stosunku prawnego wynikałaby z podwójnego (wielokrotnego) ubezpieczenia OC lub chęci zastąpienia jednej umowy drugą[27].

Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy o ub. obow., w sprawach nieuregulowanych w ustawie, do umów ubezpieczenia obowiązkowego stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, przy czym stosowanie ich następuje „wprost", a nie „odpowiednio"[28].

Niewątpliwie „sprawą uregulowaną w ustawie" są przypadki rozwiązania umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC (art. 33 ustawy o ub. obow.). Stąd też przypadki określone w Kodeksie cywilnym, kiedy możliwe jest rozwiązanie umowy ubezpieczenia nie będą miały zastosowania na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych[29]. Dotyczy to bądź takich przypadków, w których ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych przewiduje regulacje szczególne, bądź takich, gdy rozwiązania przewidziane w Kodeksie cywilnym nie mają swojego odpowiednika w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych[30]. W drugim przypadku, jako przykład podaje się art. 812 § 4 k.c., przyznający ubezpieczającemu prawo odstąpienia od umowy zawartej na okres dłuższy niż 6 miesięcy. Argumentuje się, że dopuszczenie rozwiązania umowy ubezpieczenia obowiązkowego w przypadkach określonych w Kodeksie cywilnym byłoby nie tylko niezgodne z prawem (art. 12 ust. 1 ustawy o ub. obow.), ale także przeczyłoby funkcji ubezpieczeń obowiązkowych, jaką jest zapewnienie poszkodowanym stabilnej ochrony ubezpieczeniowej przez określony w ustawie czas i w określonym w ustawie zakresie[31].

Uzasadniając dopuszczalność odstąpienie od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC w sytuacji podwójnego ubezpieczenia[32][33]. podnosi się, że skoro zostały zawarte co najmniej dwie umowy ubezpieczenia OC, to obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia OC został spełniony przez posiadacza pojazdu w stosunku do chronologicznie pierwszej z nich. Implikuje to, że wobec pozostałych umów ubezpieczenia OC obowiązek taki nie ciążył i umowy te nie mogą mieć charakteru obowiązkowego, lecz - w domyśle - dobrowolny, a co za tym idzie dopuszczalne jest zarówno odstąpienie od nich zgodnie z art. 812 § 4 k.c. lub też zawarcie umowy rozwiązującej na podstawie zasady swobody umów

Rozumowaniu takiemu można jednak przeciwstawić argument płynący z reguły lege non distinguente - „Lege non distinguente nec nostrum est distinguere (Tam, gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca, tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi)[34]. Rozsądnym jest argumentowanie, że skoro dla odpowiedzialności posiadacza pojazdu mechanicznego za szkody wyrządzone w związku z jego ruchem ustawodawca przewidział tylko jedną formę odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela i uczynił to w odrębnej ustawie, to umowa ubezpieczenia, które będzie spełniała warunki takiej odpowiedzialności gwarancyjnej może był wyłącznie umową obowiązkowego ubezpieczenia OC. Co więcej, na podstawie art. 6 i 10 ustawy o ub. obow. uprawnione jest twierdzenie, że jeżeli tylko umowa ubezpieczenia będzie opiewać na sumę gwarancyjną nie niższą niż minimalna suma gwarancyjna dla ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, to umowa taka będzie zawsze umową obowiązkowego ubezpieczenia OC zawartą na warunkach określonych przez ustawę, chociażby strony porozumiały się w odmienny sposób. Tym samym, jeżeli umowa ubezpieczenia OC posiadacza pojazdu mechanicznego nie będzie spełniać kryterium właściwej sumy gwarancyjnej, to będzie umową nieważną[35], podobnie, jak będzie umową nieważną, gdy będzie spełniać kryterium sumy gwarancyjnej, jednakże jej zawarciu nie będzie towarzyszył obowiązek wynikający z przepisu prawa. Przyjmując powyższą argumentację, tracą doniosłość prawną rozważania o odstąpieniu od umowy ubezpieczenia i zawarciu przez strony umowy rozwiązującej.

Niezależnie od powyższego wniosku warto mieć na uwadze, że dopuszczalność zawarcia umowy rozwiązującej inną umowę (contrarius consensus) stanowi przejaw zasady autonomii woli, wynikającej z wolności kontraktowania (art. 353¹ k.c.)[36]. Podkreśla się jednak, że swoboda stron w zakresie możliwości rozwiązania umowy jest ograniczona o tyle, o ile w systemie prawa same strony nie mogą dysponować losami wiążącego je stosunku zobowiązaniowego; jej dopuszczalność musi mieścić się w granicach wyznaczonych przez system prawny[37].

Zasada swobody umów podlega jednak ograniczeniom, a jednym z nich jest treść ustawy. Przepisem prawa, który uniemożliwia rozszerzenie katalogu przypadków rozwiązania umowy ubezpieczenia o zawarcie umowy rozwiązującej jest art. 12 ust. 1 ustawy o ub. obow.[38]; przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący.

Kolejnym ograniczeniem zasady swobody umów jest natura (właściwość) zobowiązania. W literaturze ubezpieczeniowej wskazuje się, że umowa obowiązkowego ubezpieczenia OC spełnia różne funkcje wśród których dominuje funkcja kompensacyjna[39], w realizacji której dostrzec można przejaw idei ochrony poszkodowanego[40]. Jej normatywną treść wyznacza:

1. zasada ciągłości ochrony ubezpieczeniowej, przejawiająca się w automatycznym zawarciu kolejnej umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC w przypadku braku wypowiedzenie poprzedniej (art. 28 ustawy o ub. obow.),

2. numerus clausus (na gruncie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych) przypadków rozwiązania umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC (art. 33 ustawy o ub. obow.),

3. zapewnienie ciągłości ochrony ubezpieczeniowej pomimo niezapłacenia w terminie raty składki (art. 12 ust. 2 ustawy o ub. obow.),

4. zagwarantowanie poszkodowanemu bezpośredniego roszczenia (actio directa) do ubezpieczyciela, UFG lub PBUK (art. 19 ustawy o ub. obow.),

5. objęcie zakresem odpowiedzialności gwarancyjnej przypadków wyrządzenia szkody z winy umyślnej i rażącego niedbalstwa (art. 9 ust. 2 ustawy o ub. obow.),

6. oparcie ram czasowych odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela o trigger act commited (art. 9a ustawy o ub. obow.).

Uzasadniając dopuszczalność zawarcia umowy rozwiązującej autorzy wskazują, że warunkiem koniecznym dopuszczalności wcześniejszego ustania stosunku ubezpieczenia jest zapewnienie ciągłości ochrony ubezpieczeniowej, a to ze względu na szczególną rolę, jaką pełni obowiązkowe ubezpieczenie OC w zabezpieczeniu prawnie chronionych interesów uczestników ruchu drogowego. Niewątpliwie rozwiązanie umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC niesie ze sobą niebezpieczeństwo powstania luki czasowej w odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela. Słusznym jest zatem postulat, aby dopuszczalnym byłoby zawarcie umowy rozwiązującej wyłączenie wtedy, gdy zapewnione byłoby „zastąpienie jednej umowy inną", co byłoby o tyle prostsze, o ile contrarius consensus zawierana byłaby z tym samym ubezpieczycielem, z którym następnie doszłoby do zawarcia nowej umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC. Przypadek taki dotyczyłby jednak głównie przedsiębiorców, gdyż opcja zastępowania umów dotyczy głównie ubezpieczenia floty pojazdów[41].

Aksjologiczne podstawy prawa odstąpienia

W założeniu, przyznanie konsumentowi prawa odstąpienia od zawartych na odległość umów finansowych ma na celu osiągnięcie wysokiego poziomu ochrony interesów konsumenta, jako strony słabszej w stosunkach zobowiązaniowych z przedsiębiorcami[42]. Prawdą jest, że konsument zwierający umowę z przedsiębiorcą narażony jest na wykorzystanie przez tego ostatniego silniejszej pozycji wynikającej z profesjonalnego przygotowania, adhezyjnego charakteru umowy, etc. Niebezpieczeństwo dla konsumenta usługi finansowej, w tym ubezpieczającego zawierającego umowę ubezpieczenia, wynika również z posługiwania się przez przedsiębiorcę wzorcami umów (ogólnymi warunkami ubezpieczeń), charakteryzującymi się dużym stopniem skomplikowania oraz rozbudowanymi postanowieniami regulującymi prawa i obowiązki stron umowy[43]. Sytuacja konsumenta-ubezpieczającego może zostać dodatkowo osłabiona, w przypadku gdy do zawarcia umowy dochodzi z wykorzystaniem środków porozumiewania się na odległość[44]. Jednakże nie jest już tak oczywiste, czy wszystkie te zagrożenia uzasadniają szczególną ochronę ubezpieczającego zawierającego na odległość umowę obowiązkowego ubezpieczenia OC.

Po pierwsze, prawa i obowiązki ubezpieczającego niemalże w całości reguluje ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych, a nie ogólne warunki ubezpieczenia. Tym samym trudno argumentować, że ubezpieczający może zostać zaskoczony postanowieniami mu nieznanymi lub takimi, z którymi mógł nie mieć sposobności zapoznania się. Elementy konieczne, które muszą zostać uzgodnione pomiędzy stronami umowy ubezpieczenia obowiązkowego, to składka[45] oraz początek odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela, bez nich umowa obowiązkowego ubezpieczenia OC w ogóle nie powstałaby. Stąd też rozważania o odstąpieniu od umowy ubezpieczenia w sytuacji braku konsensusu co do elementów przedmiotowo istotnych nie ma sensu.

Pośrednio, potwierdzeniem braku szczególnego zagrożenia jest przekonanie ustawodawcy, że ubezpieczający zawierający umowę ubezpieczenia obowiązkowego w tradycyjny sposób nie potrzebuje dodatkowego czasu do namysłu (tempus ad deliberandum, cooling off period), jak i fakt, że do umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC nie mają zastosowania przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące niedozwolonych postanowień umownych[46].

Po drugie, celem umowy ubezpieczenia obowiązkowego jest nie tyle ochrona ubezpieczającego, jako strony umowy, lecz ochrona osoby trzeciej, nie biorącej udziału w zawieraniu umowy ubezpieczenia. W zapewnieniu ochrony osób trzecich przejawia się szczególna rola ubezpieczeń obowiązkowych.

Po trzecie, skorzystanie przez ubezpieczającego-konsumenta z prawa odstąpienia od umowy ubezpieczenia obowiązkowego mogłoby doprowadzić do niedopełnienia przez niego obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego i powstania luki w odpowiedzialności gwarancyjnej ubezpieczyciela. Warto mieć na uwadze, że oświadczenie o odstąpieniu od umowy zawartej na odległość składane jest na piśmie (art. 16c ust. 1 ustawy o ochr. konsum.), co zgodnie z teorią doręczenia oznacza, że wywołuje skutek rozwiązujący z chwilą jego otrzymania przez ubezpieczyciela[47]; moment ten jest jednak nieznany ubezpieczającemu w chwili składania oświadczenia o odstąpieniu[48].

Podsumowanie

W ocenie autora konflikt pomiędzy dwoma wartościami: prawem ubezpieczającego-konsumenta do odstąpienia od zawartej na odległość umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC i ochroną poszkodowanego, który niejednokrotnie też jest konsumentem, powinien zostać rozstrzygnięty na korzyść dobra drugiego. Aksjologia leżąca u podstaw wprowadzenia obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej nakazuje w sposób bardzo restrykcyjny traktować możliwości rozwiązania umowy ubezpieczenia wyłączając dopuszczalność odstąpienia, jak i zawarcia umowy rozwiązującej[49]. Myśl powyższa przejawia się w uzasadnieniu do projektu ustawy zmieniającej ustawę o ubezpieczeniach obowiązkowych[50].

Zasada zapewnienia ciągłości ochrony ubezpieczeniowej znajduje swój priorytet na gruncie prawa polskiego, jednakże doznaje ona osłabienia ze względu na implementację prawa europejskiego. Ma to związek z koniecznością stosowania przez wszystkie organy państwowe prowspólnotowej wykładni prawa krajowego, która nakłada obowiązek interpretacji przepisów wyłączenie w sposób odpowiadający treści i celom dyrektyw oraz innych aktów[51]. Tym samym w stosunku do umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC powinny mieć zastosowanie przepisy ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów, dające konsumentowi prawo do odstąpienia od umowy zawartej na odległość. W ocenie autora zasada zapewnienia ciągłości ochrony ubezpieczeniowej powinna być jednak zasadą naczelną tak dla ustawodawstwa krajowego, jak i dyrektyw europejskich.

Artykuł wyraża osobiste poglądy Autora.

mgr Wojciech Kamieński, Komisja Nadzoru Finansowego, ekspert w Biurze Rzecznika Ubezpieczonych

Summary of the article

Withdrawal from a distance agreement on a compulsory third party liability insurance concluded by the owners of vehicles. Axiological basis for argumentation

In the professional insurance literature there is a discussion on whether the consumer is allowed to withdraw from the agreement on the compulsory insurance of vehicle owners' liability for damages which occurred as a result of driving, in cases where we deal with a distance compulsory insurance agreement. In order to decide the above-mentioned question, people provide arguments originating from a linguistic, functional and purposeful interpretation. Some of these arguments speak for providing the consumer with the right of withdrawal, while other arguments lead to a contrary conclusion.

According to the author of the article, the conflict between two values: the right of the insurant-consumer to withdraw from a distance agreement on a compulsory third party liability insurance and the protection of the insurant, who usually also is a consumer, should be settled in favour of the latter. The axiology which constitutes the basis for introducing the obligation of concluding a third party liability insurance agreement requires to treat the possibility of withdrawing from the insurance agreement in a very restrictive way, excluding the permissibility of withdrawal, as well as the possibility of concluding a waiver agreement.

The principle of guaranteeing the continuity of an insurance protection finds its priority on the grounds of the Polish law, however, it is weakened due to the implementation of the European law. It results from the necessity to apply, by all state authorities, a pro-Community interpretation of the national law, which requires that the provisions are interpreted exclusively in the way that corresponds to the content and aims of directives and of other acts. Thus, in relation to the compulsory third party liability agreement, regulations of the act on the protection of chosen consumer rights shall apply, as they give a consumer the right to withdraw from a distance agreement. According to the author, the principle of guaranteeing the continuity of an insurance protection should be a leading principle, both for a national jurisdiction and for European directives.

[1] W dalszej części artykułu umowa obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów określana będzie mianem „umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC".

[2] P. Filipiak, Dopuszczalność odstąpienia przez konsumenta od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych zawartej na odległość, „Prawo Asekuracyjne" nr 1/2009, s. 36-51.

Kwestia odstąpienia została poddana unormowaniu w projekcie ustawy o zmianie ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz niektórych innych ustaw. Projekt ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. stanowi efekt prac grupy roboczej ds. przeglądu regulacji prawa ubezpieczeń gospodarczych, działającej w ramach Rady Rozwoju Rynku Finansowego powołanej przy Ministerstwie Finansów na mocy zarządzenia Ministra Finansów z dnia 14 września 2006 r., jako organu opiniodawczego i doradczego w sprawach rynku finansowego. Projekt ustawy przesłany do uzgodnień międzyresortowych został zamieszczony pod adresem:

http://mf.gov.pl/_files_/bip/bip_projekty_aktow_prawnych/fi/ubezpiecz/proj_zmiana_ustawy_o_oc.pdf

[3] Dyrektywa 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 września 2002 r. dotycząca sprzedaży konsumentom usług finansowych na odległość oraz zmieniająca dyrektywę Rady 90/619/EWG oraz dyrektywy 97/7/WE i 98/27/WE (Dz. Urz. L 271,09/10/2002 P. 0016-0024).

[4] Na dorobek prawa wspólnotowego w zakresie obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych składają się następujące dyrektywy:

1)       Dyrektywa Rady z dnia 24 kwietnia 1972 r. w sprawie koordynacji przepisów Państw Członkowskich dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych i kontroli spełnienia obowiązku tego ubezpieczenia (72/166/EWG) - tzw. Pierwsza Dyrektywa Komunikacyjna,

2)       Druga dyrektywa Rady z dnia 30 grudnia 1983 r. w sprawie koordynacji przepisów Państw Członkowskich dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych (84/5/EWG) - tzw. Druga Dyrektywa Komunikacyjna,

3)       Dyrektywa Rady z dnia 14 maja 1990 r. w sprawie ujednolicenia przepisów Państw Członkowskich dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej z tytułu użytkowania pojazdów samochodowych (90/232/EWG) -  tzw. Trzecia Dyrektywa Komunikacyjna,

4)       Dyrektywa 2000/26/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 maja 2000 r. w sprawie koordynacji przepisów prawnych Państw Członkowskich dotyczących ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych oraz zmiany dyrektyw Rady 73/239/EWG i 88/357/EWG - tzw. Czwarta Dyrektywa Komunikacyjna.

5)       Dyrektywa 2005/14/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 11 maja 2005 r. zmieniająca dyrektywy Rady 72/166/EWG, 84/357/EWG i 90/232/EWG oraz dyrektywę 2000/26/WE Parlamentu Europejskiego i Rady dotyczące ubezpieczenia w zakresie odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych - tzw. Piąta Dyrektywa Komunikacyjna

[5] Ustawa z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. z 2000 r., nr 22, poz. 271, z późn. zm.); (dalej: ustawa o ochr. konsum.).

[6] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1152, z późn. zm.); (dalej: ustawa o ub. obow.),

[7] Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r., nr 16, poz. 93, z późn. zm.); (dalej: k.c.).

[8] L. Morawiecki, Zasady wykładni prawa, Toruń 2006, s. 69.

[9] Tamże., s. 70.

[10] Tamże.

[11] A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 206; M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, Warszawa 2002, s. 317; R. Sarkowicz, J. Stelmach, Teoria prawa, Kraków 1996, s. 62; S. Grzybowski (w:) System prawa cywilnego. Część ogólna, Ossolineum 1985, s. 173; L. Morawski, op. cit., s. 69-71.

[12] M. Orlicki (wJ M. Orlicki, J. Pokrzywniak, A. Raczyński, Obowiązkowe ubezpieczenie OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, Bydgoszcz-Poznań 2007, s.104 i n.

[13] Tamże.

[14] Zgodnie z art. 33 ustawy ub. obow. umowa ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych ulega rozwiązaniu:

1)       z upływem okresu, na który została zawarta;

2)       z chwilą wyrejestrowania pojazdu mechanicznego;

3)       z dniem odstąpienia od umowy w przypadku określonym w art. 29 ust. 3;

4)       w przypadkach określonych w art. 31 ust. 1 i 4;

5)       z chwilą udokumentowania trwałej i zupełnej utraty posiadania pojazdu mechanicznego w okolicznościach niepowodujących zmiany posiadacza, z uwzględnieniem art. 79 ust. 1 pkt 5 ustawy - Prawo o ruchu drogowym;

6)       z upływem 3 miesięcy od dnia ogłoszenia upadłości zakładu ubezpieczeń, z uwzględnieniem art. 474 i art. 476 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. nr 60, poz. 535).

[15] P. Filipiak, op. cit., s. 47.

[16] L. Morawiecki, op. cit., s. 225.

[17] To jest dnia 1 stycznia 2004 r.

[18] Przepis ten nie był nigdy zmieniany.

[19] Na gruncie wykładni historycznej można dojść do przekonania, że konsumentowi przysługuje prawo odstąpienia od umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC. W pierwotnej wersji ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów wyłączała spod zakresu zastosowania umowy ubezpieczenia - zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy: „przepisów o umowach zawieranych na odległość nie stosuje się do umów ubezpieczenia, w tym do umów o członkowstwo w otwartych funduszach emerytalnych, oraz reasekuracji". Następnie, w wyniku nowelizacji zakres normowania ustawy został rozszerzony o usługi finansowe, do których zostały zaliczone czynności ubezpieczeniowe (art. 16a. ust. 1 pkt 3 ustawy o och. konsum.); ustawa nowelizująca z dnia 16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. z 2004 r., nr 116, poz. 1204) dodała rozdział 2a „Szczególne przepisy o umowach zawieranych na odległość dotyczących usług finansowych" i jednocześnie uchyliła art. 16a ust. 1 pkt 3.

[20] L. Morawiecki, op. cit., s. 227.

[21] J. Wróblewski, Lex generalis a lex specialis, Zeszyty Naukowe UŁ 1963/28.

[22] Zob. orzeczenie TK z 18 października 1994 r. (K 2/94, OTK 1994/2/36); L. Morawiecki, op. cit., s. 279.

[23] L. Morawiecki, op. cit.

[24] Tamże, s. 229.

[25] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. z 2003 r., nr 124, poz. 1151, z późn. zm.); (dalej: ustawa o dział. ubezp.).

[26] P. Filipiak, op. cit., s. 49.

[27] M. Orlicki, op. cit., s. 105; zob. także P. Filipiak, op. cit., s. 50.

[28] E. Kowalewski, T. Sangowski, Ocena stanu reformy ustawodawstwa ubezpieczeniowego, „Prawo Asekuracyjne" nr 3/2004, s. 35; a także P. Filipiak, op. cit., s. 42.

[29] M. Orlicki, op. cit., s. 105; P. Filipiak, op. cit., s. 43.

[30] Tamże.

[31] Zob. M. Orlicki, op. cit., s. 105.

[32] O „podwójnym ubezpieczeniu" mówi się wtedy, gdy na skutek niedochowania terminu oświadczenie ubezpieczającego o wypowiedzeniu umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC staje się nieskuteczne, a ubezpieczający, nie wiedząc o nieskuteczności wypowiedzenia, zawiera na kolejny okres czasu umowę ubezpieczenia z innym ubezpieczycielem. Akceptację istnienia podwójnego obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych wyrazili: B. Wolińska, M. Więcko, (w:) S. Rogowski (red.), Ubezpieczenia komunikacyjne, Warszawa 2008, s. 54 - 55; P. Bucoń, Odpowiedzialność cywilna uczestników wypadku komunikacyjnego, Warszawa 2008, s. 138 - 139; M. Orlicki, op. cit., s. 109-110; P. Filipiak, op. cit., s. 49.

[33] M. Orlicki, op. cit., s. 109-110.

[34] L. Morawiecki, op. cit., s. 107.

[35] Zob. E. Kowalewski, w: E. Kowalewski, T. Sangowski, Prawo ubezpieczeń gospodarczych. Komentarz, Warszawa 2004, s. 263; G. Bieniek, Cywilno-prawna problematyka ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych na tle nowych uregulowań, Przegląd Sądowy, nr 5/2004, s. 41; M. Serwach, (w:) Z. Brodecki, M. Serwach, Prawo ubezpieczeń gospodarczych. Komentarz, Kraków 2005, s. 736; przeciwnie M. Orlicki, który uważa, że art. 6 ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych rozszerza działanie mechanizm korekcyjnego także na wysokość sumy gwarancyjnej - M. Orlicki, op. cit., s. 31.

[36] Zob. Z. Radwański, Zobowiązania - część ogólna, Warszawa 1998, s. 117.

[37] A. Pyrzyńska, Rozwiązanie umowy przez strony, Warszawa 2003, s. 34. Autorka przywołuje także stanowisko W. Czachórskiego - W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, aktualizacja: A. Brzozowski, M. Safian, E. Skowrońska-Bocian, Warszawa 1999, s. 326.

[38] Art. 12 ust. 1 ustawy o ub. obow. poprzez art. 40 odsyła do art. 33.

[39] zob. E. Kowalewski, Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej - funkcje i przemiany, Toruń 1981.

[40] zob. E. Kowalewski, Istota ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, „Prawo Asekuracyjne" nr 3/2002, s. 3-13.

[41] M. Orlicki, op. cit., s. 105; P. Filipiak, op. cit., s. 49.

[42] Pkt 1 preambuły Dyrektywy 2002/65/WE. Zob. także: Filipiak, op. cit., s. 45.

[43] M. Orlicki, Konsumenckie prawo ubezpieczeniowe  (w:) Europejskie prawo konsumenckie a prawo polskie, Zakamycze 2005; tenże, Ochrona praw konsumentów usług ubezpieczeniowych w projekcie nowelizacji kodeksu cywilnego, „Rozprawy Ubezpieczeniowe" 2(1/2007); B. Mrozowska, A. Wnęk, E. Glabas, Ochrona klienta zakładu ubezpieczeń w prawie polskim na tle porządku prawnego Unii Europejskiej (cz. 1), „Prawo Asekuracyjne" nr 1/2005.

[44] P. Filipiak, op. cit., s. 46.

[45] Kontrowersyjną kwestią jest to, czy tabela składek w ubezpieczeniu obowiązkowym stanowi wzorzec umowy, a jego doręczenie przed zawarciem umowy warunkuje skuteczność jej wiązania.

[46] Trudno byłoby twierdzić, że postanowienie umowy ubezpieczenia OC określające wysokość sumy gwarancyjnej stanowią klauzulę abuzywną wyłączającą lub ograniczającą odpowiedzialność względem konsumenta za szkody na osobie (art. 385³ pkt 1 k.c.).

[47] Termin w ciągu, którego konsument może skorzystać z prawa podmiotowego kształtującego jest terminem zawitym, a do jego zachowania wystarczy, że oświadczenie o odstąpieniu zostanie złożone w określonych przez ustawę ramach czasowych (30 dni w przypadku umów ubezpieczenia - art. 16c ust. 2 ustawy o ochr. konsum.). Nie jest natomiast konieczne, aby oświadczenie o odstąpieniu dotarło do adresata przed upływem tego terminu; zob. E. Łętowska, Ustawa o ochronie niektórych praw konsumentów. Komentarz, Warszawa 2000, s. 32-33.

[48] Mając świadomość niepewności terminu rozwiązania umowy ubezpieczenia obowiązkowego, dla zachowania ciągłości ochrony ubezpieczeniowej P. Filipiak proponuje zawrzeć kolejną umowę ubezpieczenia obowiązkowego natychmiast po rozwiązaniu umowy ubezpieczenia lub najlepiej bezpośrednio przed jej rozwiązaniem - P. Filipiak, op. cit., s. 50. W tym drugim przypadku ubezpieczający wpada w „podwójne ubezpieczenie", co zgodnie z poglądem M. Orlickiego prowadzi do zawarcia umowy dobrowolnego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych (M. Orlicki, op. cit., s. 109-110). Sytuacja ta jednak nie rozwiązuje problemu, gdyż w stosunku do tej drugiej umowy ubezpieczenia nie powstaje obowiązek jej zawarcia, a ustawa o ubezpieczeniach obowiązkowych nie przewiduje mechanizmu konwersji umowy dobrowolnego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych w umowę obowiązkowego ubezpieczenia. W konsekwencji ubezpieczający nie spełni obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia obowiązkowego i narazi się na sankcję karną. W tym pierwszym przypadku, warto dodatkowo pamiętać, że powzięcie wiadomości o dacie rozwiązania umowy ubezpieczenia na skutek odstąpienia jest o tyle utrudnione, że wiąże się z uzyskaniem jej od innego ubezpieczyciela niż ten, z którym ubezpieczający zawiera kolejną umowę ubezpieczenia. Należy przyjąć, że celem odstąpienia jest zmiana ubezpieczyciela na innego.

[49] Kategoryczność takiego rozwiązania nie wyklucza wprowadzenia do ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych instytucji konwersji umowy.

[50] W uzasadnieniu ustawy zmieniającej ustawę o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych oraz niektórych innych ustaw, projekt ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r., uznano, że „ze względu na szczególną rolę ubezpieczeń obowiązkowych, w tym zwłaszcza obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych, należy ograniczyć możliwość odstąpienia od zawartych w trybie direct umów ubezpieczeń obowiązkowych. Podstawową rolą obowiązkowego ubezpieczenia OC jest bowiem ochrona osób poszkodowanych, stąd też należy uznać, że przepisy ustawy o ubezpieczeniach obowiązkowych, jako przepisy lex specialis, kształtują prawa i obowiązki stron w sposób odmienny od regulacji dotyczących zarówno stosunków zobowiązaniowych zawartych w kodeksie cywilnym, jak i innych przepisach normujących zasady zawierania i wykonywania umów, w tym również umów ubezpieczeń obowiązkowych. W związku z tym należałoby uznać, że umowa ubezpieczenia obowiązkowego ulega rozwiązaniu jedynie w przypadkach wskazanych w ustawie o ubezpieczeniach obowiązkowych" - uzasadnienie, s. 36.

Poprzez dodanie pkt 4 do art. 16c ust. 7 ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów, projekt ustawy wyłącza zastosowanie ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów do umów ubezpieczenia obowiązkowego.

[51] A. Cieśliński, Wspólnotowe prawo gospodarcze, Warszawa 2003, s. 17. Autor jednak dodaje, że wspólnotowa wykładnia prawa może być dokonywana tylko w takim zakresie, w jakim nie doprowadzi do skutku contra legem w stosunku do obowiązujących rozwiązań prawa krajowego. Zob. także: D. Lasok, Law & Institutions of the European Union, Butterworths, London-Dublin-Edinburgh 1994, s. 124-125.